Over het verschil tussen katholiek en protestant valt historisch en theologisch zeer veel te zeggen. Voor een Nederlandse genealoog zijn die beschouwingen niet zo interessant. Wat zij of hij moet weten, is het volgende.

Van oudsaf, reeds in de eerste eeuw van onze jaartelling, was de christelijk kerk plaatselijk georganiseerd. Wanneer de apostel Paulus brieven schrijft, adresseert hij deze aan een met naam en toenaam genoemde plaatselijke kerk. In de loop van de tijd ontstond er een behoefte aan een samenvattend geheel. In tegenstelling tot het plaatselijke noemde men dat verband „katholiek”, het geheel omspannend. Een eerste barst in die eenheid ontstaat, wanneer in de 8e eeuw de kerken in het Oosten (die wij nu aanduiden als oosters-orthodox) en de kerken in het Westen uiteengaan. Laatstgenoemde kerken kunnen zich dan niet zonder meer katholiek noemen: er komt een plaatsnaam voor, Rome, omdat daar de paus zetelt. Vanaf die tijd tot de dag van vandaag bestaat er een spanning tussen plaatselijk en alles omvattend, tussen plaatselijke kerk en landelijk geheel. Het ene kerkgenootschap hecht meer accent aan het geheel, het andere meer aan de samenstellende delen. In theorie was het mogelijk geweest, dat er tegenover de rooms-katholieke kerk een wittenburgs-katholieke of een geneefs-katholieke kerk was ontstaan. Maar de protestanten hebben altijd een groot belang gehecht aan het nationale karakter van hun kerk; in Duitsland is dat het meest duidelijk, waar gesproken wordt over Landeskirchen. Naast de spanning tussen geheel en delen, kende de protestanten nog een andere spanning: die tussen het nationale karakter en de kerkelijke zelfstandigheid/onafhankelijkheid. Hoezeer men ook hechtte aan de steun van de overheid, toch wilde men niet zonder meer aan de teugel van die overheid lopen. Echte staatskerken worden in Engeland en in Scandinavië gevonden

Genealogisch onderzoek

Tot de Franse tijd is de kerkelijke administratie een ongelooflijk belangrijke bron van genealogisch onderzoek.

Rooms-katholiek

Vanaf de 17e eeuw was de Hervormde Kerk het kerkgenootschap dat door de staat begunstigd werd. De rooms-katholieke eredienst werd getolereerd, maar moest in schuilkerken plaats vinden. De geneloog is dus zeer afhankelijk van de zorgvuldigheid waarmee kerkelijke bescheiden bewaard zijn gebleven. Het is zelfs mogelijk dat juist met het oog op de zorgvuldigheid (wat wij nu noemen de privacy) de kerkelijke administratie zeer summier werd bijgehouden. Het was maatschappelijk geen pre wanneer je naam in een rooms-katholiek kerkregister gevonden werd.

Protestant

Waarschijnlijk is de Waalse Kerk, de kerk van de Franse Hugenoten die hun land verlieten, het eerste georganiseerde kerkverband in ons land. Daarna(ast) kwamen (Duitse) Lutheranen, Mennonieten of Doopsgezinden, en Calvinisten. De Calvinisten gingen in de 17e eeuw uiteen als Remonstranten en Contra-remonstranten; de laatste groep wordt meestal aangeduid als hervormd of gereformeerd. Nota Bene: zeker tot in het midden van de 19e eeuw wordt de aanduiding gereformeerd gebruikt voor wat later eenduidig als hervormd werd betiteld. Vanaf het midden van de 19e eeuw vindt er een waterscheiding plaats tussen hervormden (zij die bij de nationale kerk bleven behoren) en de gereformeerden (leden van vrij-kerken). Iedre genealoog moet goed weten, wat hij/zij bedoelt wanneer hij/zij de aanduiding gereformeerd gebruikt. Sinds enkele jaren is het onderscheid tussen hervormd en gereformeerd officieel (maar niet in de praktijk) vervallen omdat in 2004 de Protestantse Kerk Nederland (PKN) ontstond

bewerk

bewerk